ბრიტანეთი მეცნიერებაში £162 მილიონს ზოგავს — ასობით სამუშაო ადგილი და ეროვნული ლაბორატორიები რისკშია

ბრიტანეთის მთავარი სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის მმართველმა ორგანიზაციამ 2030 წლამდე წლიური ხარჯის £162 მილიონით შემცირების გეგმა წარადგინა. გადაწყვეტილება ასობით სამუშაო ადგილს, ექსპერიმენტების რაოდენობასა და რამდენიმე ეროვნული კვლევითი ცენტრის მომავალს შეეხებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობის საერთო კვლევითი ბიუჯეტი იზრდებოდა.

Science and Technology Facilities Council, ანუ STFC, ნაწილაკების ფიზიკას, ასტრონომიას, ბირთვულ კვლევასა და დიდ სამეცნიერო მოწყობილობებს აფინანსებს. მისი ძირითადი ბიუჯეტი 2025–26 წლების £835 მილიონიდან 2029–30 წლებში მხოლოდ £842 მილიონამდე უნდა გაზრდილიყო. ფასების, ენერგიის, ხელფასებისა და საერთაშორისო ვალდებულებების ზრდის ფონზე ეს რეალურად ბევრად ნაკლები შესყიდვის შესაძლებლობას ნიშნავდა.

ყველაზე თვალსაჩინო გადაწყვეტილება ჩეშირში მდებარე CLARA ელექტრონული ამაჩქარებლის დაკონსერვება იყო. მოწყობილობა მაღალი ენერგიის ელექტრონებს ქმნის და ახალი ლაზერული ტექნოლოგიის, მასალებისა და სამედიცინო გამოყენებების გამოსაცდელად არის შექმნილი. პროექტმა ცოტა ხნით ადრე 250 მილიონი ელექტრონვოლტის ნიშნულს მიაღწია, მაგრამ პროგრამის მიხედვით ამაჩქარებლებსა და ტექნოლოგიურ მხარდაჭერაზე ხარჯი წელიწადში £8 მილიონით უნდა შემცირებულიყო.

ბოულბის მიწისქვეშა ლაბორატორიის საოპერაციო ბიუჯეტი 40%-ით მცირდებოდა, კომპიუტერულ რესურსზე კი ყოველწლიურად £10 მილიონით ნაკლები დაიხარჯებოდა. ISIS ნეიტრონული ცენტრი ნაკლები დროით იმუშავებდა, ხოლო მრავალდარგოვანი ლაბორატორიების ოპერაციებიდან მთლიანად £28 მილიონი უნდა დაზოგილიყო. თუ კერძო დაფინანსების მოძიება ვერ მოხერხდებოდა, ზოგი ლაზერული და მიონური შესაძლებლობის დახურვაც შესაძლებელი იყო.

UKRI ამბობდა, რომ მიზანი ყველა დიდი ცენტრის ერთდროულად მუშაობის შენარჩუნება და ხარჯის კონტროლში მოქცევა იყო. ორგანიზაციამ კვლევითი ცენტრებისგან მეტი ინდუსტრიული შემოსავალი, კერძო კონტრაქტი და ინტელექტუალური საკუთრების კომერციული გამოყენება მოითხოვა. ამ გარდაქმნის დასარბილებლად 2026–29 წლებში £135 მილიონამდე დროებითი მხარდაჭერა იყო გათვალისწინებული.

დაზოგვა მხოლოდ შენობასა და ტექნიკას არ ეხებოდა. UKRI-ის ხელმძღვანელმა თქვა, რომ სამუშაო ადგილების შემცირება „ასეულებში“ იქნებოდა. ამავე დროს, ორგანიზაცია პირობას დებდა, რომ ნაწილაკების ფიზიკის, ასტრონომიისა და ბირთვული ფიზიკის პოსტდოქტორანტების რაოდენობას დაიცავდა და დოქტორანტების დაფინანსებას შეინარჩუნებდა. ეს ნიშნავს, რომ დიდი დარტყმა ლაბორატორიის ტექნიკურ, ადმინისტრაციულ და საოპერაციო გუნდს შეიძლებოდა მიეღო.

სამეცნიერო ცენტრი ჩვეულებრივი სახელმწიფო ხარჯი არ არის. ამაჩქარებელში, ძლიერ ლაზერსა და სუპერკომპიუტერში მომზადებული სპეციალისტი შემდეგ ნახევარგამტარების, კვანტური ტექნოლოგიის, სამედიცინო გამოსახულებისა და თავდაცვის კომპანიებში მუშაობს. თუ მოწყობილობა ნაკლებად ხელმისაწვდომია, უნივერსიტეტს ნაკლები ექსპერიმენტი აქვს, კომპანიას კი ახალი პროდუქტის გამოცდა უცხოეთში ან უფრო ძვირ ლაბორატორიაში უწევს.

მოკლე შეჯამება: ბრიტანეთმა STFC-ის ძირითადი ფული ნომინალურად თითქმის უცვლელი დატოვა, მაგრამ მზარდ ხარჯებთან ერთად ეს £162-მილიონიან დაზოგვას, ასობით სამუშაო ადგილის შემცირებასა და რამდენიმე კვლევითი შესაძლებლობის შესუსტებას ნიშნავდა. გეგმის წარმატება კერძო შემოსავლის მოზიდვაზეა დამოკიდებული; თუ ეს ვერ მოხერხდება, მოკლევადიანი ბიუჯეტის დაბალანსება ქვეყნის სამეცნიერო უნარსა და ტექნოლოგიურ ბიზნესს უფრო ძვირად დაუჯდება.